De Brandkast: Een Monument voor Verzet en Verhalen
Op de hoek van de parkeerplaats van MVV’29 (naast voormalig café Frielink) staat een verlaten brandkast. Uitgevoerd in ongenaakbaar Belgisch hardsteen met bronzen details. De kijker is verrast. Wat is hier aan de hand?
Achtergrond: De Grote Bankoverval van 1944
Kunstenaar Gert Sennema is gevraagd om voor alle kernen in de gemeente Tubbergen een beeld te maken. Hij hoorde in Harbrinkhoek-Mariaparochie het verhaal van de grote kraak bij de Nederlandsche Bank in Almelo, 15 november 1944. In september 1944 was de spoorwegstaking uitgeroepen en er was veel geld nodig om voedsel en kleding aan te schaffen voor de ondergedoken spoorwegbeambten en hun gezinnen.
In het najaar van 1944 beraamden leden van de K.P. (Knokploeg) Almelo een overval op het Almeloos bijkantoor van de Nederlandsche Bank. De leden van de K.P. die de overval organiseerden waren onder andere de K.P.-leider Derk Smoes (die ook bij de bank had gewerkt), Herman Höften, Douwe Mik, Hennie Meulenbeld, Albert Wisman, Willem Meenks, Herman van der Veen en Henk Bosch. Er was goedkeuring voor de overval van de Nederlandse regering in Londen en de Binnenlandse Strijdkrachten.
De Overval en de Nasleep
Op de middag van woensdag 15 november 1944 komt de overvalploeg, 13 man sterk van wie drie van de Binnenlandse Strijdkrachten, bij elkaar in café Frielink, de Krön, in Harbrinkhoek. De details worden nog eens doorgesproken en tegen vijven gaat de groep op weg naar de Wierdensestraat in Almelo. Alles liep volgens plan. De buit bedroeg het voor die tijd ongehoorde bedrag van 46,1 miljoen gulden, omgerekend naar euro’s, een kleine 21 miljoen. De K.P. verstopte de buit in een hooiberg bij boer Kerkdijk in Daarle, de operatie leek succesvol verlopen.
Twee weken later ging het mis. In Almelo wordt tijdens een routinecontrole ene Berend Bruynes uit Zwolle aangehouden. Hij heeft valse persoonsbewijzen bij zich en na langdurige ondervraging geeft hij toe dat hij deze heeft ontvangen van Douwe Mik en Derk Smoes bij café Frielink in Harbrinkhoek. Nog dezelfde avond worden Frielink en zijn broer gearresteerd. Kort daarop volgt de aanhouding van Smoes en Mik op hun onderduikadres op de boerderij van Noordegraaf aan de Almeloseweg (waar nu de familie Alberink woont). Zeven man wordt op transport gezet naar de concentratiekampen in Duitsland. Slechts één man, Hendrik Frielink, overleefde dat.
De Brandkast als Kunstwerk
Het jaar 2000. De gemeente Tubbergen wil de overgang van de 20e naar de 21e eeuw markeren. Ze treedt als zelfstandige gemeente de toekomst tegemoet met negen kernen die elk een eigen identiteit hebben. Maar die ook onderling sterk verbonden zijn. Voor het gemeentebestuur een goede reden om stevig in beeldende kunst te investeren, in elke kern een uiting als bindend element. Anne Hilderink (Kloosterburen) maakte een plan waarmee de gemeente Tubbergen haar ambities kon realiseren. Zij op haar beurt vroeg Gert Sennema (Grijpskerk) om voor alle negen kernen van de gemeente Tubbergen op basis van oude en nieuwe verhalen een beeld te maken. Een beeld dat de identiteit van de eigen kern op een eigentijdse manier tot spreken brengt. De eerste dorpsmarkering die vervaardigd werd was de kluis ofwel de brandkast van Harbrinkhoek.
De thema’s oorlog en vrede, de rechtmatigheid van verzet en het gebruik van geweld worden hier ter discussie gesteld. Heftige thema’s, actuele thema’s ook. De rust en de vrede van het platteland zijn soms een illusie. Sennema is geen zedenmeester. Hij kent het verhaal maar gaat niet verder dan het beeld van een gesloten brandkast. Hij gebruikt daarbij een beeldtaal die aansluit bij die van een stripverhaal. De onverwachte plaats van de brandkast wekt de nieuwsgierigheid.
Wat doet dat ding dichtbij voormalig café Frielink, zijn dieven bij hun werk gestoord misschien? Ja, in wezen is hun actie mislukt, al zag het er even heel anders uit. En tenslotte, waarom staat de deur op een kier en kun je er toch niet bij? Het verleden is afgesloten. De vraag naar de inhoud, naar het verhaal, naar alle andere verhalen van toen moet steeds weer gesteld worden.
